Jak algorytmy zmieniają osobowość użytkownika bez jego świadomości

Twój ekran smartfona to nie jest okno na świat. To lustro, które każdego dnia powoli zniekształca twoje odbicie, aż w końcu przestajesz zauważać różnicę. Zaczyna się niewinnie: klikasz w zabawny filmik, zatrzymujesz wzrok na kontrowersyjnym tweecie o trzy sekundy dłużej, sprawdzasz polecaną playlistę na Spotify. Myślisz, że to ty, świadomy konsument, wybierasz treść. Tymczasem to kod z Doliny Krzemowej przetwarza twoje dane, by niepostrzeżenie przeprojektować to, kim jesteś.

Przez ostatnią dekadę przywykliśmy do myśli, że internetowe platformy śledzą nas, by sprzedać nam buty, których szukaliśmy wczoraj w wyszukiwarce. Ten model to już jednak pieśń przeszłości. Dzisiejsze systemy rekomendacyjne nie zajmują się wyłącznie przewidywaniem twoich zachowań. One te zachowania aktywnie kształtują. Jak zauważa prof. Shoshana Zuboff, autorka pojęcia kapitalizmu inwigilacji, celem technologicznych gigantów nie jest już tylko wiedzieć, co zrobisz. Celem jest sprawienie, byś zrobił to, co jest najbardziej opłacalne dla platformy. A najłatwiej to osiągnąć, delikatnie modyfikując twoją osobowość.

Inżynieria behawioralna w twojej kieszeni

Zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego nagle zaczynasz używać specyficznych zwrotów, irytują cię zjawiska, o których miesiąc temu nie miałeś pojęcia, albo zmieniasz swój styl ubierania? To nie jest naturalna ewolucja gustu. To efekt przebywania w środowisku, które nagradza określone postawy strzałami dopaminy.

Algorytmy mediów społecznościowych opierają się na mechanizmach, które w psychologii znane są od dziesięcioleci. Już w połowie XX wieku B.F. Skinner udowodnił na gołębiach, że najsilniej uzależnia zmienne dawkowanie nagrody. Kiedy pociągasz za wirtualną dźwignię – odświeżając feed na Instagramie czy TikToku – nigdy nie wiesz, co dostaniesz. Czasem to nuda, a czasem filmik, który wywołuje euforyczny śmiech. Ten hazardowy mechanizm uczy twój mózg bezwarunkowego posłuszeństwa wobec aplikacji.

Problem polega na tym, że algorytmy szybko orientują się, jakie emocje najsilniej przykuwają cię do ekranu. Rzadko jest to spokój czy głęboka refleksja. Badania wewnętrzne Facebooka, które wyciekły kilka lat temu za sprawą sygnalistki Frances Haugen, bezlitośnie obnażyły tę prawdę: najlepiej klika się gniew. Oburzenie to najbardziej wirusowa emocja w cyfrowym świecie.

Od małej irytacji do permanentnego gniewu

Jeśli system zauważy, że reagujesz na treści wywołujące oburzenie polityczne, niesprawiedliwość społeczną czy kłótnie w komentarzach, zacznie ci ich serwować więcej. Dzień po dniu, tydzień po tygodniu, twój światopogląd jest subtelnie przesuwany w stronę skrajności.

„Technologia nie jest neutralnym narzędziem. To system, który wyciąga z nas najgorsze instynkty, ponieważ to one generują największe zyski z reklam.” – Tristan Harris, były etyk projektowania w Google.

Psycholodzy zauważają, że długotrwała ekspozycja na tego typu treści trwale podnosi poziom neurotyzmu. Osoby, które niegdyś były ugodowe i skłonne do kompromisów, pod wpływem algorytmicznych baniek filtrujących stają się bardziej podejrzliwe, cyniczne i skłonne do konfrontacji. Zmieniasz się, ponieważ twoje cyfrowe środowisko nagradza cię za bycie wściekłym. A twoja osobowość dostosowuje się do tego, co gwarantuje społeczną aprobatę w postaci lajków i udostępnień.

Kalkulowana homogenizacja, czyli koniec prawdziwej alternatywy

Zmiana osobowości nie dotyczy jednak tylko polityki i gniewu. Algorytmy wpływają na naszą wrażliwość estetyczną, otwartość na nowe doświadczenia i kreatywność. Dawniej odkrywanie muzyki, filmów czy subkultur wymagało wysiłku, błądzenia i przypadkowych spotkań. Dziś wszystko podane jest na tacy przez systemy rekomendacyjne Spotify, Netflixa czy Pinteresta.

Choć wydaje nam się, że mamy dostęp do nieograniczonej kultury, w rzeczywistości poruszamy się w bardzo wąskich, zoptymalizowanych tunelach. Algorytmy cierpią na tzw. błąd potwierdzenia na sterydach. Jeśli słuchasz indie rocka, dostaniesz więcej indie rocka brzmiącego niemal identycznie. System nie zaryzykuje polecenia ci awangardowego jazzu, bo mógłbyś wyłączyć aplikację. A to oznacza stracone minuty uwagi użytkownika.

Efekt? Nasza osobowość traci swoje unikalne kanty i dziwactwa. Stajemy się wygładzeni, uśrednieni. Badacze kultury nazywają to zjawisko algorytmiczną homogenizacją. Gusta ludzi na całym świecie upodabniają się do siebie, dyktowane przez wirusowe trendy z TikToka. Zaczynamy pragnąć tych samych ubrań, odwiedzać te same „instagramowe” kawiarnie na wakacjach i urządzać mieszkania w identycznym stylu. Tracimy naszą indywidualność w zamian za komfort ciągłego otrzymywania tego, co na pewno nam się spodoba.

Złodzieje naszej nudy

Nie bez znaczenia jest też fakt, że algorytmy całkowicie wyeliminowały z naszego życia nudę. Z psychologicznego punktu widzenia nuda to kluczowy stan dla rozwoju osobowości – to moment, w którym nasz mózg zaczyna błądzić, rodzą się innowacyjne pomysły i następuje wewnętrzna refleksja.

Dzisiaj każda sekunda czekania na autobus, stania w kolejce czy siedzenia w toalecie jest kolonizowana przez krótkie, dynamiczne formy wideo. Zmniejsza się nasza zdolność do głębokiego skupienia (tzw. deep work), a wzrasta impulsywność. Cierpliwość staje się towarem deficytowym, co bezpośrednio przekłada się na nasze relacje w świecie rzeczywistym. Oczekujemy szybkich nagród, natychmiastowych odpowiedzi i bezbolesnych rozwiązań – dokładnie tak, jak przyzwyczaił nas do tego interfejs smartfona.

Czy można oszukać cyfrowego suflera?

Pesymistyczny scenariusz zakłada cyfrowy determinizm – jesteśmy z góry skazani na bycie marionetkami w rękach Doliny Krzemowej. Jednak świadomość tego, jak działają te mechanizmy, to pierwszy krok do odzyskania autonomii. Skoro wiemy, że algorytmy optymalizują nas pod kątem zaangażowania, możemy celowo zacząć zaburzać ich pracę.

Oto kilka praktycznych kroków z zakresu cyfrowej higieny, które pozwolą ci odzyskać stery:

• Trenuj algorytm świadomie: Zamiast biernie scrollować, aktywnie wybieraj treści. Używaj przycisków „nie interesuje mnie to” przy postach, które wywołują w tobie tani gniew lub frustrację.
• Wyloguj się z bańki: Przynajmniej raz w tygodniu poszukaj twórców, podcastów czy artykułów spoza twojego stałego repertuaru. Czytaj autorów, z którymi się nie zgadzasz, by ćwiczyć mięsień empatii i krytycznego myślenia.
• Wyłącz autoodtwarzanie i powiadomienia: To najprostszy sposób, by przestać reagować na bodźce jak pies Pawłowa. Niech wejście do aplikacji będzie twoją świadomą decyzją, a nie reakcją na wibrację telefonu.
• Zaprzyjaźnij się z nudą: Zostaw telefon w innym pokoju. Pozwól sobie na 15 minut patrzenia przez okno. Zobaczysz, jak szybko wracają do ciebie własne, niczym niepodyktowane myśli.

Nasza osobowość nie jest wyryta w kamieniu. Jest plastyczna i ewoluuje przez całe życie pod wpływem środowiska, w którym przebywamy. Dziś tym środowiskiem w ogromnej mierze jest internet. Zrozumienie, że interfejs, po którym się poruszasz, ma własne intencje, pozwala spojrzeć na cyfrowy świat z dystansem. Pamiętaj: jeśli nie płacisz za produkt, sam jesteś produktem. A w epoce sztucznej inteligencji produktem nie jest już tylko twoja uwaga. Produktem staje się to, kim jesteś.