Pieniądze a komfort codzienności

Wyobraź sobie cichy, jednostajny dźwięk. Kapanie wody z nieszczelnego kranu w środku nocy. Dla jednej osoby to drobna irytacja, zadanie do wpisania na listę rzeczy do zrobienia „kiedyś”. Dla innej, ten sam dźwięk to rosnąca w głowie kalkulacja: koszt hydraulika, cena części, potencjalna strata pieniędzy, których akurat brakuje. Ten sam bodziec, to samo fizyczne zjawisko, a jednak w zależności od stanu konta generuje zupełnie inny pejzaż emocjonalny. To właśnie w tej przestrzeni, między kapiącym kranem a naszą reakcją na niego, kryje się prawdziwa natura związku pieniędzy z komfortem codzienności. Nie chodzi o luksusowe jachty i zegarki wysadzane diamentami. Chodzi o ciszę w nocy.

Czym tak naprawdę jest komfort?

Zanim zaczniemy rozmawiać o pieniądzach, musimy zdefiniować, czym jest komfort, o którym mowa. W powszechnym rozumieniu często mylimy go z luksusem. Tymczasem komfort w swojej najczystszej postaci to brak tarcia. To płynność, z jaką przechodzimy przez codzienne czynności, nie napotykając na opór, który wytrąca nas z rytmu i zmusza do nieustannej walki z drobnymi przeciwnościami.

Pomyśl o tym jak o dobrze naoliwionym mechanizmie. Komfort to samochód, który odpala każdego ranka. To pralka, która po prostu działa. To świadomość, że nagły ból zęba nie zrujnuje twojego miesięcznego budżetu. Komfort jest w dużej mierze niewidzialny – zauważamy go dopiero wtedy, gdy go tracimy. Jest sumą tych wszystkich małych rzeczy, które nie poszły źle.

Pieniądze w tym ujęciu nie są celem samym w sobie, a narzędziem do redukcji tego tarcia. Są buforem, który amortyzuje uderzenia losowości. Pozwalają zamienić potencjalną katastrofę (zepsuta lodówka tuż przed świętami) w zwykłą niedogodność (konieczność zamówienia nowej i opłacenia ekspresowej dostawy).

Liczba, która (nie) daje szczęścia

Intuicyjnie czujemy, że istnieje związek między zasobnością portfela a poczuciem zadowolenia. Ale gdzie leży granica? Czy dwa razy więcej pieniędzy oznacza dwa razy więcej szczęścia? Nauka podsuwa nam tu fascynującą odpowiedź.

Dwóch laureatów Nagrody Nobla, psycholog Daniel Kahneman i ekonomista Angus Deaton, przeprowadzili w 2010 roku przełomowe badanie, analizując dane od 450 000 Amerykanów. Rozróżnili oni dwa aspekty dobrostanu:

• Dobrostan emocjonalny – czyli codzienne odczucia: radość, stres, smutek, złość. To, jak czułeś się wczoraj.
• Ocena życia – czyli ogólna satysfakcja z tego, jak postrzegasz swoje życie w szerszej perspektywie.

Ich odkrycia były zdumiewające. Okazało się, że o ile ocena własnego życia rośnie w miarę liniowo wraz z dochodami, o tyle codzienny dobrostan emocjonalny przestaje znacząco rosnąć po osiągnięciu progu około 75 000 dolarów rocznego dochodu (w warunkach amerykańskich z 2010 roku; dziś, po uwzględnieniu inflacji, kwota ta jest bliższa 100 000 dolarów).

Co to oznacza w praktyce? Pieniądze są niezwykle skuteczne w eliminowaniu źródeł nieszczęścia. Pozwalają uniknąć stresu związanego z niezapłaconymi rachunkami, zapewniają dostęp do lepszej opieki zdrowotnej, dają poczucie bezpieczeństwa. Do pewnego momentu każdy dodatkowy tysiąc złotych realnie zmniejsza liczbę codziennych zmartwień, a więc podnosi poziom odczuwanego szczęścia. Jednak po przekroczeniu progu, na którym podstawowe i te nieco bardziej zaawansowane potrzeby są zaspokojone, dodatkowe pieniądze przestają mieć tak duży wpływ na to, czy danego dnia czujemy się radośni czy smutni. Ból po kłótni z przyjacielem czy radość ze spędzonego czasu z dzieckiem są tak samo intensywne, niezależnie od tego, czy na koncie mamy 200 tysięcy, czy 2 miliony.

Niewidzialny podatek od biedy

Brak wystarczających środków finansowych to nie tylko niemożność kupienia pewnych rzeczy. To stały, wysoki koszt mentalny. Ekonomiści Sendhil Mullainathan i Eldar Shafir w swojej książce „Scarcity: Why Having Too Little Means So Much” (Niedostatek: Dlaczego posiadanie zbyt mało znaczy tak wiele) opisali zjawisko, które nazywają „obciążeniem poznawczym” (cognitive load).

Wyjaśniają, że ciągłe martwienie się o pieniądze działa jak program uruchomiony w tle na komputerze – zużywa cenne zasoby procesora, czyli naszej uwagi i zdolności do myślenia. Osoba zmagająca się z finansami musi nieustannie żonglować terminami płatności, kalkulować, na co ją stać w sklepie, podejmować dziesiątki mikro-decyzji, które dla osoby zamożniejszej nie istnieją.

To jest właśnie ten niewidzialny podatek od biedy. To nie tylko odsetki od kredytu, ale też zmarnowany czas na szukanie najtańszej oferty, energia mentalna poświęcona na planowanie budżetu co do grosza i utracona zdolność do długoterminowego myślenia, bo cała uwaga skupiona jest na przetrwaniu do pierwszego. Pieniądze, zapewniając bufor, zwalniają te zasoby poznawcze. Dają luksus nie myślenia o pieniądzach, co pozwala skupić się na pracy, relacjach, pasjach czy po prostu na odpoczynku.

Jak kupić sobie czas i spokój?

Skoro wiemy już, że po przekroczeniu pewnego progu więcej pieniędzy niekoniecznie oznacza więcej szczęścia, pojawia się pytanie: jak wydawać je mądrze, by maksymalizować komfort i zadowolenie? Badania psychologiczne dostarczają tu kilku konkretnych wskazówek.

Outsourcing codzienności

Badanie opublikowane w „Proceedings of the National Academy of Sciences” przez Ashley Whillans i jej zespół wykazało, że ludzie, którzy wydają pieniądze na usługi oszczędzające czas – takie jak sprzątanie, zamawianie jedzenia czy korzystanie z usług pralni – zgłaszają wyższy poziom satysfakcji z życia. Co ciekawe, efekt ten był niezależny od poziomu dochodów.

Okazuje się, że „kupowanie czasu” jest bardziej efektywną strategią na zwiększenie dobrostanu niż kupowanie dóbr materialnych. Zlecenie komuś umycia okien czy skoszenia trawnika uwalnia nas od nielubianych obowiązków i daje w zamian najcenniejszy zasób – czas, który możemy przeznaczyć na to, co naprawdę sprawia nam przyjemność.

Doświadczenia ponad posiadanie

To już niemal klasyka psychologii pozytywnej. Dr Thomas Gilovich z Cornell University od ponad dwóch dekad bada, dlaczego wydawanie pieniędzy na doświadczenia (podróże, koncerty, kursy, kolacje w restauracji) przynosi nam więcej trwałego szczęścia niż kupowanie przedmiotów.

Powodów jest kilka:

• Adaptacja: Szybko przyzwyczajamy się do nowego telefonu czy samochodu. Stają się one tłem dla naszej codzienności. Doświadczenia natomiast żyją w naszych wspomnieniach, często piękniejąc z czasem.
• Antycypacja: Samo oczekiwanie na wyjazd na wakacje czy koncert ulubionego zespołu jest źródłem przyjemności, często większym niż oczekiwanie na dostawę nowego gadżetu.
• Aspekt społeczny: Doświadczenia częściej dzielimy z innymi ludźmi, co wzmacnia więzi i poczucie przynależności, które są kluczowymi składnikami szczęśliwego życia.

Inwestycja w relacje

Kolejny zaskakujący wniosek płynie z badań nad tzw. wydatkami prospołecznymi. Elizabeth Dunn, Lara Aknin i Michael Norton w serii eksperymentów udowodnili, że ludzie czują się szczęśliwsi, gdy wydają pieniądze na innych, niż gdy wydają je na siebie. Niezależnie od tego, czy jest to kupienie kawy przyjacielowi, datek na cele charytatywne czy sprawienie komuś prezentu – akt dawania aktywuje w mózgu ośrodki nagrody.

To pokazuje, że pieniądze mogą być potężnym narzędziem do budowania i wzmacniania relacji, które są fundamentem naszego dobrostanu.

Paradoks wyboru i zmęczenie luksusem

Czy istnieje zatem punkt, w którym pieniądze zaczynają generować własne problemy? Jak najbardziej. Wejście na bardzo wysoki poziom zamożności często wiąże się z nowymi rodzajami „tarcia”.

Psycholog Barry Schwartz opisał zjawisko „paradoksu wyboru”. Posiadanie nieograniczonych możliwości wcale nie musi prowadzić do większego zadowolenia. Wręcz przeciwnie, może powodować paraliż decyzyjny i poczucie żalu, że wybrana opcja nie była tą „najlepszą”. Wybór między trzema modelami torebek jest prosty; wybór spośród trzystu staje się pracą.

Pojawia się również zjawisko adaptacji hedonistycznej. To, co kiedyś było luksusem, staje się nową normą. Pierwszy lot klasą biznes jest ekscytujący. Pięćdziesiąty jest po prostu sposobem na dotarcie z punktu A do B. Mechanizm ten sprawia, że do utrzymania tego samego poziomu ekscytacji potrzebujemy coraz silniejszych bodźców, co jest prostą drogą do frustracji.

Granica, na której kończy się mapa

Pieniądze są jak mapa do pewnego terytorium. Pozwalają sprawnie poruszać się po krainie codziennych potrzeb, omijać bagna nieprzewidzianych wydatków i wspinać się na wzgórza, z których widać poczucie bezpieczeństwa i stabilności. Ta mapa jest niezwykle użyteczna i precyzyjna. Dzięki niej możemy dotrzeć do miejsca, w którym kapiący kran jest tylko kapiącym kranem.

Jednak w pewnym momencie ta mapa się kończy. Dalej rozciąga się terytorium, którego pieniądze nie opisują: głębia relacji, poczucie sensu, osobisty rozwój, autentyczna radość. Pieniądze mogą dać nam czas i zasoby, by tę krainę eksplorować, ale nie wskażą drogi.

Ostatecznie, największym komfortem, jaki mogą nam dać, nie jest posiadanie, ale wolność. Wolność od strachu o jutro. Wolność od paraliżującego stresu. I wreszcie – wolność do tego, by móc świadomie zdecydować, co zrobimy z ciszą, która zapada, gdy wszystkie te codzienne hałasy w końcu ucichną.