Błąd myślenia o oszczędnościach

Wyobraź sobie monetę. Chłodny, gładki metal w dłoni. Czujesz jej wagę, widzisz wytłoczony wzór. Kiedy wrzucasz ją do słoika, słyszysz satysfakcjonujący brzęk. Ten dźwięk to namacalny dowód dyscypliny, małe zwycięstwo nad pokusą. Z każdym kolejnym brzękiem słoik staje się cięższy, a poczucie bezpieczeństwa rośnie. To właśnie ten obraz – rosnąca góra monet – jest dla wielu z nas synonimem oszczędzania. A co, jeśli powiem ci, że ten obraz, tak głęboko zakorzeniony w naszej kulturze, jest w rzeczywistości jedną z największych finansowych iluzji? Że to, co postrzegamy jako budowanie bezpieczeństwa, może być w rzeczywistości powolnym, cichym sabotowaniem własnej przyszłości?

Pułapka mentalnej księgowości, czyli dlaczego słoik na monety to zły pomysł

Nasz mózg uwielbia porządek. Kategoryzuje, szufladkuje i etykietuje wszystko, co napotka, aby uprościć sobie skomplikowany świat. Robi to również z pieniędzmi. Zjawisko to, nazwane przez noblistę Richarda Thalera „mentalną księgowością”, polega na tym, że podświadomie przypisujemy pieniądzom różne etykiety w zależności od ich źródła lub przeznaczenia.

Pieniądze z pensji to „pieniądze na życie”. Pieniądze z premii to „pieniądze na zachcianki”. A pieniądze odłożone do słoika lub na konto oszczędnościowe? To „oszczędności”. Nadajemy im specjalny status. Są nietykalne, święte. Samo ich posiadanie daje nam psychologiczny komfort, poczucie kontroli.

Problem w tym, że złotówka to złotówka, niezależnie od tego, w której mentalnej szufladzie się znajduje. Traktując „oszczędności” jako oddzielny, nietykalny byt, wpadamy w pułapkę. Przestajemy myśleć o nich jak o narzędziu, a zaczynamy jak o trofeum. Celem staje się samo gromadzenie, a nie to, co te pieniądze mogłyby dla nas zrobić. Stają się one pasywne, zamrożone. Leżą w słoiku, metaforycznym lub rzeczywistym, i czekają. Ale na co?

Cichy złodziej w twoim portfelu: Inflacja

Czekając, twoje pieniądze nie stoją w miejscu. One się kurczą. Nie dosłownie, oczywiście. Liczba na koncie pozostaje taka sama. Zmienia się jednak coś znacznie ważniejszego: ich siła nabywcza. To zjawisko ma swojego cichego, niewidzialnego sprawcę – inflację.

Inflacja to proces, w którym ogólny poziom cen towarów i usług rośnie, a w konsekwencji za tę samą kwotę pieniędzy możemy kupić coraz mniej. Wyobraź sobie, że biegniesz na bieżni. Dokładasz wszelkich starań, pocisz się, ale prędkość taśmy jest ustawiona tak, że mimo wysiłku, powoli przesuwasz się do tyłu. Tak właśnie działa inflacja na twoje oszczędności trzymane w gotówce lub na nieoprocentowanym koncie.

Spójrzmy na liczby. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, skumulowana inflacja w Polsce w latach 2021-2023 wyniosła ponad 30%. Oznacza to, że 10 000 złotych odłożone na początku 2021 roku, pod koniec 2023 roku miało siłę nabywczą odpowiadającą mniej więcej 7 000 złotych. W ciągu zaledwie trzech lat twoje oszczędności straciły prawie jedną trzecią swojej realnej wartości. Nic nie robiąc, stałeś się uboższy. Twój słoik z monetami, choć wciąż tak samo ciężki, pozwala kupić znacznie mniej.

Błąd myślenia polega na postrzeganiu oszczędzania jako celu samego w sobie. Celem nie jest posiadanie 10 000 złotych. Celem jest zachowanie i pomnożenie siły nabywczej, która pozwoli ci zrealizować przyszłe plany. Oszczędzanie w erze inflacji to tylko pierwszy, absolutnie niezbędny krok. Krokiem drugim musi być ochrona tych pieniędzy przed utratą wartości.

Koszt utraconych możliwości, czyli czego nie widzisz, gdy patrzysz na gotówkę

Każda decyzja, jaką podejmujemy, ma swoją cenę. Nie chodzi tylko o cenę na metce. W ekonomii istnieje pojęcie kosztu utraconych możliwości (opportunity cost). To wartość najlepszej alternatywy, z której rezygnujemy, dokonując danego wyboru. Kiedy decydujesz się trzymać swoje oszczędności w gotówce, rezygnujesz z potencjalnych zysków, jakie mogłyby one wygenerować, gdyby pracowały dla ciebie.

To jeden z najtrudniejszych do zrozumienia konceptów, ponieważ dotyczy czegoś, czego nie ma. Patrząc na swoje 10 000 złotych na koncie, widzisz konkretną, bezpieczną liczbę. Nie widzisz tych 15 000, 30 000 czy 100 000 złotych, którymi ta kwota mogłaby się stać przez 10, 20 czy 30 lat, gdyby została zainwestowana.

Załóżmy skromną, uśrednioną roczną stopę zwrotu z inwestycji na poziomie 7% (co jest historycznie realistycznym wynikiem dla zdywersyfikowanego portfela akcji po uwzględnieniu inflacji).

• Po 10 latach twoje 10 000 zł zamieniłoby się w prawie 20 000 zł.
• Po 20 latach byłoby to już blisko 40 000 zł.
• Po 30 latach – ponad 76 000 zł.

To jest siła procentu składanego, który Albert Einstein nazwał ósmym cudem świata. To mechanizm, w którym twoje pieniądze generują zyski, a te zyski generują kolejne zyski, tworząc efekt kuli śnieżnej. Trzymając pieniądze w „słoiku”, świadomie rezygnujesz z udziału w tym procesie. Koszt tej decyzji jest niewidoczny na co dzień, ale w perspektywie lat staje się gigantyczny.

Mózg, który nie lubi przyszłości

Dlaczego, mimo tak oczywistych argumentów matematycznych, tak wielu z nas wciąż popełnia ten błąd? Odpowiedź, jak to często bywa, leży w okablowaniu naszego mózgu, ukształtowanym przez tysiące lat ewolucji w zupełnie innym środowisku.

Błąd teraźniejszości

Nasz mózg jest zaprogramowany, by preferować natychmiastowe nagrody nad tymi odroczonymi w czasie. To zjawisko, znane jako błąd teraźniejszości (present bias) lub dyskontowanie hiperboliczne, było niezwykle przydatne dla naszych przodków. Lepiej było zjeść znalezione jagody od razu, niż ryzykować, że zje je ktoś inny lub się zepsują.

Dzisiaj ten mechanizm działa na naszą niekorzyść. Przyjemność z wydania 200 złotych na nową parę butów teraz jest dla mózgu znacznie bardziej realna i kusząca niż abstrakcyjna wizja tych samych 200 złotych, które za 30 lat, dzięki procentowi składanemu, będą warte 1500 złotych i zasilą naszą emeryturę. Bezpieczeństwo „zamrożonych” oszczędności również jest formą natychmiastowej gratyfikacji – daje nam poczucie spokoju tu i teraz, nawet jeśli długoterminowo jest to strategia przegrana.

Awersja do straty

Drugim potężnym mechanizmem jest awersja do straty. Badania psychologów Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego (które przyniosły Kahnemanowi Nagrodę Nobla) dowiodły, że ból związany ze stratą jest psychologicznie odczuwany mniej więcej dwa razy silniej niż przyjemność z zysku o tej samej wartości.

Strata 1000 złotych boli nas znacznie bardziej, niż cieszy zysk w wysokości 1000 złotych. Ten mechanizm sprawia, że boimy się inwestowania. Wizja spadku wartości portfela, nawet tymczasowego, jest tak paraliżująca, że wolimy „bezpieczną” opcję trzymania gotówki. Nie bierzemy pod uwagę, że to „bezpieczeństwo” jest iluzoryczne, bo inflacja gwarantuje nam pewną, choć powolną, stratę. Mózg woli pewną, małą stratę, której nie postrzega jako straty (bo liczba na koncie się nie zmienia), od ryzyka tymczasowej, większej straty w zamian za szansę na duży, długoterminowy zysk.

Zmiana perspektywy: od zbieracza do inwestora

Kluczem do wyjścia z tej pułapki myślowej jest fundamentalna zmiana perspektywy. Musimy przestać myśleć o sobie jak o zbieraczach monet do słoika, a zacząć jak o ogrodnikach lub architektach własnej przyszłości finansowej.

Oszczędzanie nie jest celem. Oszczędzanie to proces gromadzenia kapitału. To pierwszy, niezbędny etap, który polega na wydawaniu mniejszych pieniędzy, niż się zarabia. To budowanie fundamentów. Ale nikt nie buduje samych fundamentów i nie nazywa tego domem.

Prawdziwy cel to budowanie majątku. A majątek buduje się wtedy, gdy twoje pieniądze zaczynają pracować dla ciebie. Kiedy przestają być biernym zapisem na koncie, a stają się aktywnym narzędziem, które generuje dochód. Oszczędności to nasiona. Możesz je trzymać w słoiku, gdzie pozostaną tylko nasionami. Albo możesz je zasiać – zainwestować – i patrzeć, jak wyrasta z nich drzewo, które przez lata będzie dawać owoce.

Ta zmiana myślenia jest trudna. Wymaga zaakceptowania pewnego poziomu ryzyka, spojrzenia poza horyzont najbliższego miesiąca i zaufania procesom, które działają w skali dekad, a nie dni. Wymaga zrozumienia, że oszczędzanie to narzędzie, a nie cel. To środek do osiągnięcia prawdziwej wolności finansowej, a nie tylko iluzji bezpieczeństwa.

Pieniądze, które nie śpią

Brzęk monety wpadającej do słoika jest satysfakcjonujący, ale to dźwięk przeszłości. To echo czasów, gdy pieniądz miał stałą wartość, a świat finansów był prostszy. Dziś prawdziwa satysfakcja finansowa nie pochodzi z ciężaru zgromadzonej gotówki, ale z wiedzy, że zbudowałeś system, w którym twoje aktywa pracują, nawet gdy śpisz.

Ostatecznie, błąd myślenia o oszczędnościach nie polega na samym akcie odkładania pieniędzy – ten jest godny pochwały i absolutnie kluczowy. Błąd polega na zatrzymaniu się w połowie drogi. Na traktowaniu mety pierwszego etapu maratonu jako końca całego biegu. Prawdziwa gra toczy się dalej, a jej celem nie jest posiadanie pieniędzy, ale sprawienie, by pieniądze miały dla nas sens.